مزایده چیست و انواع آن + مراحل و قوانین برگزاری

آخرین بروزرسانی: 15 فروردین 1405
 
در دنیای معاملات، مزایده از شفاف ترین راه های تعیین قیمت به شمار می رود. سوال اینجاست که فروش رقابتی یا مزایده چیست؟ چه کاربردی دارد؟ انواع آن کدام است؟ قوانین و مقررات حاکم بر آن چیست؟ و دیگر سوالات مشابه که قطعا برای معامله گران در ابتدای فعالیت آنها مطرح میشود.
مزایده روشی رقابتی برای فروش کالا یا ملک است که در آن خریداران برای به دست آوردن مال مورد نظر با یکدیگر رقابت میکنند. این شیوه که با نام حراج نیز شناخته میشود از گذشته های دور تا به امروز کاربرد داشته است. در این معامله هر کدام از شرکت کنندگان با ارائه بیشترین قیمت میتوانند کالای موضوع معامله را خریداری کنند.
هدف از برگزاری حراج، کسب سود بیشتر، تبدیل دارایی ها به نقدینگی و یا فروش اموال توقیفی است.
برای درک بهتر مفهوم حراج و آشنایی با انواع و مراحل برگزاری آن، در ادامه مقاله همراه ما باشید.
 

آنچه در این مقاله می خوانید:
•    مزایده چیست؟ تعریف به زبان ساده
•    کاربرد مزایده
•    معرفی ارکان مزایده
•    انواع مزایده
•    مراحل برگزاری مزایده براساس قوانین معاملاتی ایران
•    جدیدترین قوانین و مقررات برگزاری مزایده
•    تفاوت مزایده و مناقصه
•    شرکت در مزایده آنلاین و مزایای آن
•    چند نمونه مزایده قوه قضاییه
•    نکات مهم برای برنده شدن در مزایده
•    جمع بندی

مزایده چیست؟ تعریف به زبان ساده 

مزایده یعنی ملک یا کالایی را در معرض فروش گذاشتن و فروختن آن به فردی که بالاترین پیشنهاد را ارائه دهد.
حراج یا مزایده یک روش رقابتی میان خریداران است تا کالا یا خدمات مورد نیاز خود را به دست آورند. در اکثر معاملات رقابتی، اموال فروشی، قیمت کمتری نسبت به بازار دارند. متقاضیان خرید نیز به این مسئله واقفند. بنابراین سعی می کنند بالاترین پیشنهاد خود را که در عین حال از قیمت بازار کمتر است ارائه دهند.
ماهیت حراج به این شکل است که تقاضا برای به دست آوردن کالا بیشتر از مقدار یا تعداد آن است. زمانی که متقاضی خرید کالا از دو نفر بیشتر باشد، خواه ناخواه حس رقابت و تصاحب مال در افراد برانگیخته خواهد شد. هر کدام از خریداران قیمت خود را یکی پس از دیگری اعلام میکنند تا قیمتی بالاتر از پیشنهاد قبلی وجود نداشته باشد. در نهایت فردی که بالاترین قیمت را پیشنهاد دهد، به عنوان برنده مزایده معرفی خواهد شد.

کاربرد مزایده 

امروزه موارد کاربرد مزایده بسیار متنوع و فراگیر است. با این حال برگزاری این نوع معامله برای فروش هر نوع کالا یا ملکی صورت نمی گیرد. انجام یک معامله رقابتی تنها در شرایط خاص و زمانی که نیاز به شفافیت بیشتر وجود دارد، برگزار میشود. از جمله کاربرد حراج میتوان به فروش این موارد اشاره کرد:
•    اموال شخص ورشکسته توسط دادگاه
•    پرداخت بدهی از طریق فروش اموال فرد بدهکار
•    مطالبه مهریه
•    تقسیم اموال ورثه ای بین وراث
•    اموال تملیکی دولت
•    املاک و اموال مازاد بانک ها
•    اموال و خدمات بخش خصوصی برای دستیابی سریع به نقدینگی
•    اموال ضایعاتی و فرسوده سازمان ها
•    جواهرات، اجناس قدیمی با ارزش و نقاشی های نفیس

معرفی ارکان مزایده 

کلیه مزایدات سه رکن اصلی دارند که عبارتند از:
1.    مزایده گزار: شخص یا سازمانی که قصد فروش اموال خود را دارد.
2.    مزایده گر: فردی که پیشنهاد خود را برای خرید مال ارائه میدهد.
3.    موضوع مورد معامله: ملک یا کالایی که توسط فروشنده در معرض فروش قرار می گیرد.
  

انواع مزایده 

دسته بندی های متفاوتی برای انواع مزایده وجود دارد. اما با توجه به استانداردهای جهانی و جدیدترین قوانین معاملاتی ایران، چهار معیار اصلی برای این دسته بندی در نظر گرفته ایم:

1-    براساس روش پیشنهاد قیمت: 

•    انگلیسی: 
مزایده انگلیسی یا استاندارد، رایج ترین روش حراج در ایران و سایر کشورهاست. این معامله بدین شکل است که فروشنده، قیمت افتتاحیه را اعلام میکند. خریداران نیز یکی پس از دیگری، قیمتی بالاتر از قیمت نفر قبلی پیشنهاد میدهند. این روند تا زمانی ادامه می یابد که قیمتی بیشتر از آخرین پیشنهاد ارائه شده، وجود نداشته باشد.
حراج انگلیسی با نام مزایده صعودی نیز شناخته می شود. به این دلیل که هر قیمت پیشنهادی باید بالاتر از قیمت قبلی باشد. در نهایت شخصی برنده می شود که قیمت او از مبلغ اعلامی فروشنده و پیشنهاد خریداران دیگر بیشتر باشد.
•    هلندی: 
مزایده هلندی برعکس حراج انگلیسی است. در این مدل، فروشنده، کالایی را در معرض فروش می گذارد و قیمتی برای آن اعلام می کند. اگر با قیمت تعیین شده، خریداری پیدا نشود، قیمت به صورت نزولی کاهش پیدا میکند. این روند تا جایی ادامه می یابد که بالاخره شخصی برای خرید کالا داوطلب شود.
حراج هلندی برای اموالی استفاده می شود که زمان مصرف آنها کوتاه است و باید به سرعت به فروش برسند.
مثال: حراج روزانه گل های هلندی. از آنجا که گل ها عمر کوتاهی دارند و باید سریع فروخته شوند، کشور هلند با استراتژی قیمت کاهشی، این رویه را به کار بسته است. به همین دلیل به این نوع معامله، حراج هلندی گفته می شود.
•    معکوس: 
مزایده معکوس نوعی معامله است که در آن خریدار مشخص است و چندین فروشنده برای ارائه کمترین قیمت با یکدیگر رقابت میکنند. در نهایت فردی برنده می شود که کمترین قیمت را ارائه دهد.
مناقصه نوع خاصی از حراج معکوس محسوب میشود. خریدار، درخواست خود را برای دریافت خدمات یا کالاهای مورد نیاز اعلام میکند. فروشندگان یا پیمانکاران نیز برای تامین این نیاز با یکدیگر رقابت میکنند. سرانجام شخصی پیروز مناقصه است که کمترین قیمت را پیشنهاد دهد.
* نکته: مناقصه تنها نوع خاصی از حراج معکوس است و همه مزایدات معکوس مناقصه نیستند!

2-    براساس نحوه برگزاری: 

•    عمومی: 
مزایده عمومی نوعی معامله کاملا آزاد است که همه افراد می توانند در آن شرکت کنند. در این معامله، هیچ محدودیتی برای حضور خریداران وجود ندارد و آگهی فروش به صورت عمومی منتشر میشود.
مثال: مزایده عمومی استخر مجموعه ورزشی کارگران 
•    خصوصی و محدود: 
مزایده خصوصی روشی از برگزاری حراج است که فقط افراد و سازمان های دعوت شده اجازه شرکت در آن را دارند. در این معامله، آگهی فروش به صورت عمومی منتشر نمیشود. تعداد خریداران، محدود است و معامله با سرعت بیشتری انجام می شود.
این نوع حراج برای اموال خاصی به کار میرود مثل:
o    تابلوهای نقاشی قدیمی و گران قیمت
o    جواهرات نفیس و کهن
o    تجهیزات تخصصی یا امنیتی
o    اموال با ارزش بسیار بالا
•    یک مرحله ای: 
در این روش، شرکت کنندگان فقط یکبار پیشنهاد قیمت ارائه میدهند. مبنای برنده شدن آنها نیز همین قیمت است. هیچ مرحله اضافی وجود ندارد و مناسب اموال منقول و کالاهای معمولی است.
•    دو مرحله ای:
در مرحله اول، صلاحیت فنی، تخصص یا تجربه شرکت کنندگان بررسی میشود. سپس افراد تایید شده در این مرحله به مرحله بعد راه پیدا میکنند. مرحله دوم مربوط به ارائه قیمت ها و مقایسه آنهاست. افراد تایید شده در صورتی که در مرحله دوم قیمت قابل قبولی پیشنهاد دهند، به عنوان برنده معامله انتخاب میشوند.
مثال: فروش املاک بزرگ و حساس و تجهیزات تخصصی پیچیده.
•    کتبی:
مزایده کتبی یا پاکت دار به معامله ای گفته میشود که شرکت کنندگان پیشنهاد خود را به صورت کتبی و داخل پاکت مهر و موم شده ارائه میدهند. در این روش، پاکت ها در زمان مشخصی بازگشایی میشوند و هیچ کس از قیمت پیشنهادی دیگری با خبر نیست.
نکته: هر کدام از مزایدات انگلیسی، عمومی و... میتوانند به شکل کتبی یا پاکتدار برگزار شوند.
•    حضوری: 
مزایده حضوری نوعی روش برگزاری فروش اموال است که شرکت کنندگان به صورت فیزیکی در محل برگزاری معامله حاضر میشوند. در این شیوه، خریداران، پیشنهاد قیمت را شفاهی اعلام میکنند.
حراج های محلی، معاملات رقابتی کوچک یا برخی مزایدات دادگاهی به صورت حضوری برگزار میشوند.
•    آنلاین: 
مزایده آنلاین، امروزه یکی از سریع ترین و رایج ترین شیوه های برگزاری فروش اموال است. در این روش، همه مراحل و فرایندهای معامله به صورت آنلاین و دیجیتالی انجام میشود. شرکت کنندگان بدون نیاز به حضور می توانند آگهی مزایده املاک و زمین، خودرو و... را در پلتفرم های مجاز، مشاهده کنند. سپس در سامانه های اعلامی ثبت نام کرده و قیمت پیشنهادی خود را ارائه دهند. اسامی برندگان نیز به شکل آنلاین به اطلاع آنها خواهد رسید.

3-    براساس الزامات قانونی: 

•    اجباری:
مزایده اجباری به دستور مقام قضایی انجام میشود. یعنی فروشنده حق ندارد اموال خود را مستقیما به فروش برساند؛ بلکه باید در یک فرایند قانونی و رسمی، توسط مرجع قضایی فروخته شود.
مثال: فروش اموال توقیفی. این اموال به علت قاچاق کالا، بدهی، مهریه و.. ضبط شده اند و به دستور دادگاه طی یک جلسه مشخص به حراج می روند.
•    اختیاری:

مزایده اختیاری همانطور که از نامش پیداست کاملا به اختیار صاحب مال انجام میشود. سازمان های خصوصی یا دولتی گاهی برای فروش اموال مازاد و یا رسیدن به نقدینگی سریع، اقدام به برگزاری حراج املاک یا کالاهای خود می نمایند. 

مراحل برگزاری مزایده براساس قوانین معاملاتی ایران

1.    تصمیم رسمی برای فروش و تهیه اسناد مزایده: 

در مرحله اول، فروشنده یا مرجع قضایی تصمیم به فروش اموال می گیرد. معامله فروش باید به صورت رسمی و قانونی انجام شود. بنابراین سازمان موظف است مدارک، اسناد مزایده و شرایط فروش را در این مرحله تدوین نماید. سپس کارشناس دادگستری یا کارشناس معتمد، قیمت پایه را تعیین میکند. قیمت پایه با توجه به ارزش واقعی مال و قیمت های بازار مشخص میشود.

2.    انتشار آگهی مزایده:

پس از قطعی شدن فروش مال، گام بعدی، انتشار آگهی حراج در روزنامه های کثیرالانتشار، مطبوعات و بستر اینترنت است. متن آگهی شامل مشخصات اموال، نام فروشنده، قیمت پایه، تاریخ بازدید، تاریخ برگزاری جلسه فروش و... است.

3.    بازدید از مال (اختیاری یا اجباری): 

متقاضیان می توانند در زمان تعیین شده از مال مورد مزایده بازدید کنند. بازدید از اموال ممکن است اختیاری یا اجباری باشد. این مورد در متن آگهی ذکر میشود. معمولا حراج های مربوط به وسایل نقلیه و برخی تجهیزات خاص نیاز به بازدید دارند.

4.     ارائه پیشنهادها و تعیین برنده:

 شرکت کنندگان، پیشنهاد قیمت خود را به یکی از روش های کتبی، آنلاین و حضوری ارائه می دهند. قیمت پیشنهادی خریداران باید بالاتر از قیمت پایه باشد. سرانجام فردی که بالاترین قیمت را پیشنهاد دهد، برنده مزایده خواهد بود. معمولا در اکثر مزایدات برای اطمینان از جدیت متقاضیان، همه آنها ملزم به ارائه پرداخت 5 الی 10 درصد قیمت پایه هستند. این مبلغ در صورت برنده نشدن افراد به آنها عودت داده میشود.

5.    پرداخت مبلغ و تسویه حساب: 

برنده موظف است مبلغ معامله را حداکثر ظرف مدت یک ماه پرداخت کند. چنانچه برنده، مبلغ را در موعد مقرر پرداخت نکند، ضمانت نامه وی، ضبط و جلسه فروش دوباره اجرا میشود.
پرداخت هزینه های جانبی مانند مالیات، نقل و انتقالات، انتشار آگهی، کارشناسی و... بر عهده برنده حراج است.

6.    تحویل مال و انتقال مالکیت: 

پس از تسویه کامل ثمن معامله و سایر هزینه های جانبی، نوبت به تنظیم سند رسمی و انتقال مالکیت میرسد. فروشنده موظف است در اسرع وقت، مال مورد نظر را به برنده تحویل دهد. در صورت عدم تحویل به موقع مال، فروشنده مشمول جریمه خواهد شد.

جدیدترین قوانین و مقررات برگزاری مزایده 

قوانین برگزاری مزایده در ایران بر چند منبع مهم استوار هستند. این منابع عبارتند از:
1.    مواد 340 الی 348 قانون مدنی
2.    آیین نامه معاملات دولتی
3.    ماده 82 قانون محاسبات عمومی کشور
4.    سامانه تدارکات الکترونیکی دولت ستاد
5.    قانون اجرای احکام مدنی
6.    آیین نامه مالی شهرداری ها
7.    قانون تجارت و مقررات ورشکستگی
براساس منابع فوق، آخرین مقررات و قوانین حاکم بر مراحل برگزاری حراج؛ بدین شکل تنظیم شده اند:

•    انتشار آگهی مزایده:

آگهی فروش مال باید به صورت رسمی در روزنامه های کثیر الانتشار، سامانه های رسمی اطلاع رسانی مزایدات و مطبوعات منتشر شود.
متن آگهی مزایده باید شامل: موضوع فروش، قیمت پایه، مواعد زمانی، مبلغ تضمین، شرایط شرکت در معامله و جزئیات و پیوست ها باشد.

•    تعیین قیمت پایه: 

قیمت پایه مال باید توسط کارشناس رسمی تعیین شود. در صورت عدم تعیین مبلغ پایه، حراج وجهه قانونی ندارد و باطل است.

•    دریافت پیشنهادها به صورت قانونی: 

فروشنده مکلف است پیشنهاد شرکت کنندگان را مطابق ضوابط قانونی اخذ نماید. معمولا پیشنهادات به دو صورت تحویل در پاکت مهر و موم شده یا ثبت در سامانه ستاد اخذ می شوند.

•    تشکیل کمیسیون معاملات:

بازگشایی پاکت های پیشنهادات باید در جلسه رسمی و در حضور کمیسیون رسمی معاملات انجام شود. بدین منظور لازم است صورتجلسه رسمی تنظیم گردد. گشایش پاکات، خارج از کمیسیون باطل است.

•    انتخاب برنده: 

براساس قانون مدنی و قانون محاسبات عمومی، ملاکِ انتخاب برنده، بالاترین قیمت پیشنهادی است. چنانچه مزایده دو مرحله ای باشد، پیش از کنترل قیمت، صلاحیت شرکت کننده بررسی میشود.

•    اعلام برنده مزایده: 

پس از بازگشایی پاکت ها و انتخاب برنده، کمیسیون مکلف است نتیجه معامله را به صورت رسمی اعلام کند. نام برنده علاوه بر صورت جلسه باید در سامانه های الکترونیکی مربوطه نیز درج گردد. همچنین ابلاغ نتیجه به برنده نیز باید به شکل رسمی و مستند انجام شود.

•    پرداخت مبلغ تضمین:

پرداخت تضمین شرکت در مزایده از مهمترین الزامات اولیه ورود به فرایند حراج است. این مبلغ معمولا 10 درصد قیمت پایه تعیین میشود. تمامی شرکت کنندگان موظفند پیش از حضور در جلسه فروش، وجه سپرده را به شماره حساب اعلامی کارفرما واریز کنند.
مبلغ سپرده همه شرکت کنندگان به جز شخص برنده به آنها عودت میشود. همچنین در صورت انصراف برنده، تضمین وی ضبط و قرارداد با نفر دوم منعقد می گردد.

•    تحویل مال و انتقال مالکیت: 

برنده، موظف است بهای معامله را به صورت کامل و در زمان مقرر به فروشنده پرداخت نماید. در صورت عدم پرداخت، ضمانت نامه او ضبط و نفر دوم جایگزین می شود.
پس از پرداخت کامل ثمن معامله، صورتجلسه تحویل مال، تنظیم و فرایند انتقال مالکیت آغاز می شود. صورتجلسه رسمی شامل مشخصات مالک، مشخصات اموال، شماره پلاک، وضعیت فیزیکی و... است. این صورتجلسه باید به امضای خریدار و فروشنده برسد.

تفاوت مزایده و مناقصه 

•    نوع معامله:

اولین تفاوت مزایده و مناقصه در ماهیت معامله است. مزایده برای فروش اموال برگزار میشود اما مناقصه مربوط به خرید کالا یا خدمات است.

•    معیار انتخاب برنده: 

در مزایده، فردی برنده می شود که بالاترین قیمت پیشنهادی را ارائه دهد؛ در حالیکه برنده مناقصه براساس کمترین قیمت پیشنهادی انتخاب میشود.

•    دریافت اسناد: 

اکثر مزایدات نیازی به دریافت اسناد ندارند و شرکت کننده با توجه به شرایط فروش، قیمت خود را پیشنهاد میدهد. اما در مناقصات، دریافت اسناد از مهمترین بخش های فرایند معامله است.

•    تحویل پیشنهادات: 

در فرایند حراج، شرکت کنندگان تنها قیمت مورد نظر خود را همراه مدارک خواسته شده پیشنهاد میدهند. در حالیکه در مناقصه، علاوه بر قیمت پیشنهادی، مشخصات فنی و کیفی کالا نیز باید ارائه شود.

•    هدف معامله: 

هدف مزایده گزار از برگزاری حراج، فروش سریع اموال با بالاترین قیمت است؛ اما هدف مناقصه گزار دستیابی به پایین ترین قیمت و بهترین کیفیت است.

•    نقش برگزارکننده: 

برگزارکننده مناقصه، خریدار و برگزار کننده مزایده، فروشنده است.

•    نقش شرکت کنندگان: 

در مزایده، شرکت کنندگان، خریدار مال هستند. در مناقصه، شرکت کنندگان به عنوان پیمانکار یا تامین کننده حضور دارند.

•    کاربرد: 

مناقصات مربوط به خرید تجهیزات، ارائه خدمات و انجام پروژه های عمرانی، نفت و گاز و... هستند. در مقابل، تمامی مزایدات به فروش اموال و املاک یا اجاره آنها اختصاص دارند.

تفاوت مناقصه و مزایده در یک نگاه:

 
شرکت در مزایده آنلاین و مزایای آن

مزایده آنلاین یکی از روش‌ های برگزاری حراج به صورت غیرحضوری است. در این روش، تمام مراحل و فرایند فروش اموال از انتشار آگهی و ثبت پیشنهاد قیمت تا اعلام نتیجه معامله در بستر اینترنت انجام میشود.
این روش به ویژه از سال 2020 و همزمان با شیوع ویروس کرونا به دلیل محدودیت تردد و کاهش تجمعات به یکی از شیوه های محبوب برگزاری معاملات تبدیل شد.
امروزه پلتفرم های مختلفی، آگهی های مربوط به معاملات رسمی را به صورت آنلاین منتشر میکنند و دسترسی را برای کاربران ساده تر می سازند.
سامانه پارس نماد داده ها، پلتفرم رسمی و پیشرو در حوزه اطلاع رسانی آنلاین مزایدات و مناقصات سراسر کشور است. این پلتفرم با بهره گیری از پرسنل متخصص و جدیدترین تکنولوژی روز، تمام آگهی های رسمی دستگاه های دولتی، بانک ها، شهرداری ها و... را جمع آوری کرده و در اختیار متقاضیان قرار می دهد.
از مزایای شرکت در مزایده آنلاین می توان به این موارد اشاره کرد:
•    صرفه جویی در زمان و هزینه
•    افزایش شفافیت و کاهش تبانی
•    دسترسی بدون محدودیت مکانی به تمام معاملات فروش
•    امکان جستجوی پیشرفته مزایدات در سامانه پارس نماد
•    سرعت و امنیت بیشتر در پرداخت ها، ارائه مدارک و اعلام نتیجه

چند نمونه مزایده قوه قضاییه 

•    مزایده اتومبیل سواری ساندرو اتومات 
•    مزایده یک دستگاه سواری دنا پلاس مشکی مدل 1400 تیپ TCA - EF7 ، بنزینی 
•    مزایده شش دانگ عرصه و اعیان یک قطعه آپارتمان با کاربری مسکونی 
•    مزایده سیم کارت 

 نکات مهم برای برنده شدن در مزایده

1.    اطلاع از قوانین و مقررات حاکم بر معاملات فروش
2.    بررسی کامل متن آگهی و شرایط شرکت در حراج
3.    تعیین سقف مالی براساس ارزش واقعی مال
4.    تصمیم گیری منطقی و به دور از احساس
5.    ارائه مدارک و ثبت پیشنهاد در بازه زمانی تعیین شده
6.    مشورت و همراهی با یک کارشناس متخصص در جلسه فروش

جمع بندی

 مزایده یکی از شفاف ترین روش های فروش اموال منقول و غیرمنقول است. در این روش، مال مورد نظر به بالاترین قیمت پیشنهادی فروخته میشود.
مزایده انواع مختلفی دارد از جمله: عمومی، خصوصی، آنلاین، یک مرحله ای و... . هر کدام از این روش ها با توجه به نوع مال، علت فروش و شرایط فروشنده انتخاب میشوند. شناخت انواع حراج به شرکت کنندگان کمک میکند با آگاهی وارد رقابت شوند و به سوددهی بیشتری دست پیدا کنند.
با گسترش تکنولوژی و نیاز کاربران به دسترسی سریعتر، حراج های آنلاین جایگزین روش های سنتی شده اند. در این میان پلتفرم هایی همچون پارس نماد داده ها نقش مهمی در اطلاع رسانی سریع و دقیق معاملات رسمی به کاربران ایفا میکنند. کافیست در این سامانه ثبت نام کنید تا فهرست کاملی از آگهی های مزایده و مناقصه سراسر کشور در حوزه های مختلف در اختیار شما قرار گیرد. بدین ترتیب با دسترسی سریع به این آگهی ها، شانس برنده شدن خود را افزایش می دهید.